Zastanawiając się nad rozpoczęciem własnego biznesu jednym z pierwszych pytań, na które trzeba sobie odpowiedzieć, to pytanie o to jaka forma prawna prowadzenia działalności gospodarczej byłaby w danym przypadku najwłaściwsza. Decyzja w tym temacie jest kluczowa, bowiem w jej konsekwencji przesądzany jest cały szereg następstw prawnych, w tym w zakresie odpowiedzialności przedsiębiorcy, warunków jego opodatkowania i składek do ZUS, a także sposobu funkcjonowania przedsiębiorstwa na właściwym rynku.
W niniejszym artykule pokrótce przedstawię podstawowe informacje na temat różnych form prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. W kolejnych artykułach będę w szczegółach przybliżał konsekwencje związane z wyborem każdej z nich.
Prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce może przybierać różne formy prawne, z których każda ma swoje specyficzne cechy, w tym tak zalety, jak i ograniczenia. Przedsiębiorcy mogą wybierać pomiędzy kilkoma formami prawnymi. Podstawowym typem prowadzenia biznesu jest jednoosobowa działalność gospodarcza (JDG). Poza nią przedsiębiorca może wybrać współpracę z innym przedsiębiorcą w ramach spółki cywilnej. Przedsiębiorca może także podjąć decyzję o założeniu odpowiedniej dla niego spółki prawa handlowego. W ich skład wchodzi spółka jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo – akcyjna, które stanowią podtyp spółek osobowych prawa handlowego, a także spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, prosta spółka akcyjna oraz spółka akcyjna, które wchodzą w skład spółek kapitałowych. Najczęściej wykorzystywaną formą prowadzenia działalności jest JDG (na koniec 2022 r. było ich około 3,5 mln), z kolei wśród spółek prym wiodą spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (na koniec 2022 r. ponad 450 tyś.).
Przedstawione powyżej wyliczenie stanowi podstawowy zbiór form prowadzenia działalności gospodarczej. Nie jest ono jednak pełne. Z kronikarskiego obowiązku należy także wskazać, że działalność gospodarcza w Polsce może być prowadzona również w formie Spółdzielni, Europejskiego Zgrupowania Interesów Gospodarczych oraz Spółki Europejskiej. Dodatkowo, działalność gospodarczą mogą prowadzić fundacje oraz stowarzyszenia rejestrowe, o ile wynika to z treści ich aktów założycielskich lub statutów. W tym przypadku jednak zysk z prowadzonej działalności może być przeznaczony jedynie na cele statutowe, co znacząco obniża atrakcyjność tych form prawnych.
JDG
Jednoosobowa Działalność Gospodarcza to najprostsza i najczęściej wybierana forma prowadzenia biznesu w Polsce. Oferuje ona prostą rejestrację i niewielkie koszty prowadzenia. Przedsiębiorca w celu jej uruchomienia musi wypełnić i złożyć stosowny wniosek na formularzu CEIDG-1, który można złożyć elektronicznie na dedykowanej stronie internetowej Ministerstwa Rozwoju i Technologii, lub osobiście w Urzędzie Gminy/Miasta ewentualnie listownie.
Zakładając JDG nie powstaje żaden odrębny od przedsiębiorcy podmiot prawa, bowiem to przedsiębiorca jako osoba fizyczna jest podmiotem praw i obowiązków wynikających z faktu prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorca działający w formie JDG odpowiada za zobowiązania zaciągnięte w ramach swojego przedsiębiorstwa całym swoim majątkiem osobistym, w tym również tymi jego elementami, które nie służą do prowadzenia działalności. Zysk wypracowywany w ramach działalności stanowi bezpośrednio zysk przedsiębiorcy, który jest opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT). JGD co do zasady nie rodzi obowiązku stosowania pełnej księgowości, co stanowi ułatwienie dla przedsiębiorcy. Przedsiębiorca działający w formie JDG ma również obowiązek płacenia obowiązkowych składek do ZUS. Tym samym przedsiębiorca nie musi płacić składki chorobowej, choć ma do tego prawo, jeżeli taką podejmie decyzję.
Z uwagi na powyższe cechy JDG nie da się oddzielić osoby fizycznej jako przedsiębiorcy od prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, gdyż ta co do zasady podziela los przedsiębiorcy.
Spółka Cywilna
Jest to umowa zawierana między dwoma lub więcej podmiotami prawa będącymi przedsiębiorcami, które chcą prowadzić działalność gospodarczą bez tworzenia nowego bytu prawnego. Spółka cywilna jest więc jedynie umową, w treści której przedsiębiorcy określają zasady, na których wspólnie będą prowadzili działalność gospodarczą. To więc wspólnicy spółki cywilnej są przedsiębiorcami, a nie sama spółka cywilna.
Z uwagi na ten fakt to wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają za zobowiązania zaciągnięte w ramach spółki solidarnie pomiędzy sobą i całym swoim majątkiem osobistym. Zysk wypracowany w ramach spółki cywilnej podlega podziałowi pomiędzy wspólników, którzy z kolei opodatkowują ten zysk właściwym dla nich podatkiem dochodowym. Każdy ze wspólników spółki cywilnej, który jest osobą fizyczną działającą w formie JDG musi również opłacić obowiązkowe składki ZUS.
Spółka Jawna
Spółka jawna jest podstawową spółką osobową prawa handlowego. Spółka jawna podobnie jak inne spółki osobowe prawa handlowego jest podmiotem prawa będącym tzw. ułomną osobą prawną. W konsekwencji tego faktu spółka jawna może być podmiotem praw i obowiązków prawa, w tym nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Spółkę jawną mogą założyć co najmniej dwaj wspólnicy będący podmiotami prawa na gruncie prawa prywatnego, w tym osoby fizyczne. Powstanie spółki jawnej wymaga zawarcia umowy spółki, która powinna być sporządzona na piśmie. Umowa ta reguluje prawa i obowiązki wspólników, sposób podejmowania decyzji, podział zysków i strat oraz inne aspekty działalności. Spółka ta powstaje z chwilą jej zarejestrowania w rejestrze przedsiębiorców prowadzonym w Krajowym Rejestrze Sądowym.
Wspólnicy mają prawo do prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentowania, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Spółka jawna nie płaci podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Dochody spółki są rozliczane przez poszczególnych wspólników poprzez podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) lub podatek dochodowy od osób prawnych (CIT), jeżeli wspólnikiem jest osoba prawna.
Spółka jawna jest zakładana w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Wspólnicy spółki jawnej odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki bez ograniczeń oraz subsydiarnie ze spółką, co oznacza, że wierzyciele mogą sięgać po ich osobisty majątek w sytuacji, w którym nie będą mogli zaspokoić swoich wierzytelności z majątku samej spółki. W nazwie (firmie) spółki jawnej powinno pojawić się imię i nazwisko lub firma co najmniej jednego ze wspólników z dodatkiem „spółka jawna”.
Dodatkowo wskazuje się, że przepisy dotyczące spółek jawnych stosuje się odpowiednio do innych spółek osobowych prawa handlowego, jeżeli ustawodawca nie przewidział wobec nich odrębnych regulacji.
Spółka Partnerska
Spółka partnerska to kolejna spółka osobowa prawa handlowego, która jest odrębnym od jej wspólników podmiotem prawa. Spółka partnerska może być zawierana wyłącznie przez osoby fizyczne i jedynie w celu wykonywaniu wolnych zawodów. Podobnie jak w spółce jawnej, partnerzy odpowiadają za długi spółki związane z jej funkcjonowaniem swoim osobistym majątkiem subsydiarnie ze spółką. Co szczególnie istotne partner spółki partnerskiej nie odpowiada za zobowiązania spółki wynikające z wykonywania wolnego zawodu przez innych partnerów, chyba że przyjął na siebie takie zobowiązanie w treści umowy spółki. Każdy partner co do zasady jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji, przy czym partnerzy mogą powołać zarząd, któremu powierzą reprezentację spółki. Nie można jednak wyłączyć wszystkich partnerów od prawa do prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji.
W nazwie (firmie) spółki musi wystąpić nazwisko co najmniej jednego partnera z dodatkiem „Spółka Partnerska” lub „i partnerzy”.
Spółka ta nie płaci podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Dochody spółki są rozliczane przez poszczególnych wspólników poprzez podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) lub podatek dochodowy od osób prawnych (CIT), jeżeli wspólnikiem jest osoba prawna.
Spółka Komandytowa
Jest to spółka osobowa, w której przynajmniej jeden wspólnik (komplementariusz) odpowiada bez ograniczeń za zobowiązania spółki, a drugi wspólnik (komandytariusz) odpowiada jedynie do wysokości określonej kwoty wskazanej w umowie spółki, którą nazywamy sumą komandytową. To rozwiązanie często wybierane jest w przypadku potrzeby wyraźnego podziału odpowiedzialności wspólników. Co istotne to komplementariusz jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentowania, zaś komandytariusz nie może reprezentować spółki inaczej niż jedynie na podstawie pełnomocnictwa. Tym samym to komplementariusz posiada większą decyzyjność w zakresie związanym z działalnością spółki, a komandytariusz ma jedynie te uprawnienia, które wynikają z treści prawa lub zostały szczegółowo wskazane w treści umowy spółki. Decyzyjność komplementariusza wiąże się jednak z jego nieograniczoną odpowiedzialnością za zobowiązania spółki.
W nazwie (firmie) spółki musi wystąpić nazwisko co najmniej jednego komplementariusza z dodatkiem „Spółka Komandytowa”.
Spółka komandytowa jest objęta podatkiem dochodowym od osób prawnych (CIT). Wypłata wspólnikom dywidendy opodatkowana jest zasadniczo zryczałtowanym podatkiem dochodowym w wysokości 19% (PIT/CIT – w zależności od tego, czy wspólnik jest odpowiednio osobą fizyczną lub osobą prawną).Dodatkowo komplementariusz ma obowiązek opłacania obowiązkowych składek ZUS. Ustawodawca przewidział w przypadku tej spółki obowiązek stosowania pełnej księgowości, tj. ksiąg podatkowych.
Spółka komandytowa jest popularna wśród inwestorów, którzy chcą ograniczyć swoje ryzyko, oraz w sytuacjach, gdy ważna jest wyraźna separacja funkcji zarządzających od inwestujących.
Spółka Komandytowo-Akcyjna
Spółka komandytowo-akcyjna jest specyficzną formą osobowej spółki handlowej dostępną w polskim systemie prawnym, łączącą cechy spółki komandytowej i spółki akcyjnej. W spółce komandytowo-akcyjnej istnieją dwie grupy wspólników: komplementariusze i akcjonariusze. Komplementariusze odpowiadają za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem (podobnie jak w spółce komandytowej), natomiast akcjonariusze mają obowiązek wniesienia wkładów na akcje, natomiast po realizacji tego obowiązku nie odpowiadają za zobowiązania spółki. Zarządzaniem spółką zajmują się komplementariusze, podczas gdy akcjonariusze z pewnymi wyjątkami nie mają bezpośredniego wpływu na zarządzanie spółką (podobnie jak w spółce akcyjnej).
Spółka musi zostać zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym, a w jej nazwie powinno pojawić się nazwisko co najmniej jednego komplementariusza oraz określenie „spółka komandytowo-akcyjna.
Kapitał zakładowy spółki komandytowo-akcyjnej wynosi co najmniej 50.000 zł i jest podzielony na akcje. Akcje dzielą się na akcje imienne oraz akcje na okaziciela. Akcje te mogą być nabywane i zbywane na podobnych zasadach jak w spółce akcyjnej. Istnieje tutaj więc obowiązek rejestracji akcji w specjalnym rejestrze akcji.
Co istotne Spółka komandytowo-akcyjna jest podatnikiem podatku CIT. Wypłata wspólnikom dywidendy opodatkowana jest zasadniczo zryczałtowanym podatkiem dochodowym w wysokości 19% (PIT/CIT – w zależności od tego, czy wspólnik jest odpowiednio osobą fizyczną lub osobą prawną). Komplementariusz ma obowiązek opłacania obowiązkowych składek ZUS. Ustawodawca przewidział w przypadku tej spółki obowiązek stosowania pełnej księgowości, tj. ksiąg podatkowych.
Spółka komandytowo – akcyjna łączy elastyczność i możliwości finansowania spółki komandytowej z możliwością pozyskiwania kapitału przez emisję akcji, typową dla spółek akcyjnych.
Spółka z Ograniczoną Odpowiedzialnością (Sp. z o.o.)
Spółka z o.o. jest osobą prawną, która może być powołana w każdym celu dozwolonym przez prawo, w tym w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Jest to najpopularniejsza forma spółki kapitałowej w Polsce.Oferuje ona ograniczoną odpowiedzialność wspólników. Wspólnicy nie odpowiadają osobistym majątkiem za zobowiązania spółki. Mają oni jednak obowiązek wniesienia wkładów na kapitał zakładowy, który nie może być mniejszy niż 5.000 zł.
Spółka z o.o. posiada organy, w skład których wchodzą wspólnicy (Zgromadzenie Wspólników) i zarząd. W skład organów spółki może, ale nie musi zostać powołana także komisja rewizyjna lub rada nadzorcza.
Wspólnicy nie mają prawa do reprezentacji spółki. W tym celu wybierają zarząd, który jest zobowiązany i uprawniony do reprezentacji i prowadzenia bieżących spraw spółki. W skład zarządu wspólnicy mogą powołać wszystkich lub niektórych spośród siebie, a także osoby niebędącą wspólnikami. To członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność majątkiem osobistym za zobowiązania spółki, których ta nie była w stanie uregulować. W szczególnych wypadkach mogą się jednak uwolnić od odpowiedzialności.
W przeciwieństwie do dotychczas omawianych spółek, nic nie stoi na przeszkodzie, by spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością założyła jedna osoba fizyczna lub prawna, o ile nie jest to jednoosobowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka musi być zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym, a proces jej zakładania obejmuje sporządzenie umowy spółki, co wymaga formy aktu notarialnego.
Spółka z o.o. może być zarejestrowana elektronicznie przez system S24. Spółka powstaje z chwilą jej rejestracji w KRS, przy czym po podpisaniu umowy spółki, ale przed wpisem do rejestru przedsiębiorców KRS powstaje spółka z o.o. w organizacji.
Spółka z o.o. jest opodatkowana podatkiem dochodowym od osób prawnych (CIT). Wypłata wspólnikom dywidendy opodatkowana jest zasadniczo zryczałtowanym podatkiem dochodowym w wysokości 19% (PIT/CIT – w zależności od tego, czy wspólnik jest odpowiednio osobą fizyczną lub osobą prawną). Ustawodawca także w przypadku tej spółki przewidział obowiązek stosowania pełnej księgowości, tj. ksiąg podatkowych. Jeżeli spółka posiada jedynego wspólnika, który dodatkowo jest jedynym członkiem zarządu, to tworzy to po stronie takiego jedynego wspólnika obowiązek opłacania składek do ZUS.
Prosta Spółka Akcyjna (PSA)
Prosta spółka akcyjna to najmłodszy rodzaj kapitałowej spółki handlowej w Polsce. Została wprowadzona do polskiego systemu prawnego z myślą o ułatwieniu finansowania startupów i innowacyjnych przedsiębiorstw. Spółka ta charakteryzuje się większą elastycznością w porównaniu do tradycyjnej spółki akcyjnej i ma stanowić odpowiedź na potrzeby realizacji technologicznych i innowacyjnych projektów wymagających często dużej kapitalizacji.
PSA ma niższe wymagania dotyczące kapitału zakładowego niż tradycyjna spółka akcyjna. Minimalny kapitał zakładowy wynosi 1 zł. W PSA istnieje możliwość tworzenia akcji różnych kategorii, z różnymi uprawami (np. co do głosowania, lub co do dywidendy). PSA umożliwia łatwiejsze pozyskiwanie kapitału poprzez emisję akcji, co jest szczególnie istotne dla startupów poszukujących finansowania zewnętrznego Daje to większą elastyczność w strukturze kapitałowej i umożliwia dostosowanie spółki do potrzeb inwestorów przy jednoczesnym zachowaniu praw pozostałych wspólników.
Proces założenia i rejestracji prostej spółki akcyjnej jest uproszczony w porównaniu do tradycyjnej spółki akcyjnej. PSA może być zarejestrowana elektronicznie przez system S24. Tak jak w spółce z o.o. czy tradycyjnej spółce akcyjnej, akcjonariusze nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania spółki.
Najważniejszym organem prostej spółki akcyjnej jest walne zgromadzenie. Składa się ono z akcjonariuszy, którzy są jej właścicielami. Walne zgromadzenie akcjonariuszy podejmuje decyzję, jaki przyjąć w spółce model zarządzania i kontroli wybierając dodatkowy organ lub organy. W tradycyjnym modelu powoływany jest zarząd prowadzący sprawy spółki oraz rada nadzorcza sprawująca nadzór nad jej działalnością (model dualistyczny). Alternatywnie powoływany jest jeden centralny organ spółki jakim jest rada dyrektorów, łącząca w sobie cechy zarządu i rady nadzorczej (model monistyczny). Nie ma żadnych ograniczeń co do liczby osób wchodzących w jej skład. Do zarządu lub rady dyrektorów mogą wejść zarówno akcjonariusze podpisujący umowę spółki, jak i osoby spoza tego grona, wskazane przez Walne Zgromadzenia Akcjonariuszy. Członkowie zarządu lub rady dyrektorów ponoszą solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania spółki.
Ustawodawca przewidział obowiązek rejestracji akcji w specjalnym rejestrze akcji
Spółka jest podatnikiem podatku CIT. Wypłata wspólnikom dywidendy opodatkowana jest zasadniczo zryczałtowanym podatkiem dochodowym w wysokości 19% (PIT/CIT – w zależności od tego, czy wspólnik jest odpowiednio osobą fizyczną lub osobą prawną). Ustawodawca przewidział w przypadku tej spółki obowiązek stosowania pełnej księgowości, tj. ksiąg podatkowych.
Prosta spółka akcyjna stanowi ciekawą alternatywę dla tradycyjnych form spółek kapitałowych, oferując elastyczność i uproszczone procedury, co jest szczególnie atrakcyjne dla dynamicznie rozwijających się przedsiębiorstw w początkowej fazie działalności.
Spółka Akcyjna
Jest to kapitałowa spółka prawa handlowego będąca osobą prawną przeznaczoną jako forma prowadzenia działalności głównie dla dużych przedsiębiorstw, umożliwiająca gromadzenie kapitału poprzez emisję akcji. Spółka akcyjna może być notowana na giełdzie (spółka publiczna), co otwiera drzwi do szerokiego rynku kapitałowego.
Założycielem spółki akcyjnej może być jeden lub większa liczba podmiotów prawa. Spółki akcyjnej nie może założyć, jako jej jedyny akcjonariusz, jednoosobowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością.
W celu założenia spółki akcyjnej konieczne jest podjęcie umowy założycielskiej, na którą składają się statut, jednostronne oświadczenia o przystąpieniu do spółki oraz zgoda akcjonariuszy na brzmienie statutu i na objęcie akcji. Spółka akcyjna powstaje z chwilą jej rejestracji w KRS, przy czym po objęciu akcji w całości (zawiązaniu spółki), ale przed wpisem do rejestru przedsiębiorców KRS powstaje spółka akcyjna w organizacji.
W spółce akcyjnej kapitał zakładowy jest podzielony na akcje. Minimalny kapitał zakładowy dla spółki akcyjnej w Polsce wynosi 100.000 zł. Minimalna wartość jednej akcji wynosi 1 grosz Akcje dzielą się na akcje imienne i akcje na okaziciela. Akcje mogą być również uprzywilejowane o do głosu lub dywidendy. Do zawiązania spółki akcyjnej konieczne jest objęcie całości akcji, czyli zobowiązanie się do wniesienia określonych wkładów oraz pokrycie ¼ akcji obejmowanych za wkłady pieniężne przed zarejestrowaniem spółki.
Każda akcja reprezentuje udział w kapitale spółki i uprawnia do głosu na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Wspólnik spółki akcyjnej otrzymuje akcje za wkłady wnoszone do spółki. Wkłady mogą przybrać postać wkładów pieniężnych lub niepieniężnych. Każda spółka akcyjna ma obowiązek prowadzenia własnej strony internetowej przeznaczonej do komunikacji z akcjonariuszami.
Do obowiązkowych organów spółki należy zarząd odpowiedzialny za prowadzenie spraw spółki oraz jej reprezentację, walne zgromadzenie akcjonariuszy do kompetencji którego należą strategiczne decyzje dotyczące funkcjonowanie spółki oraz rada nadzorcza wybierająca zarząd i sprawująca nad nim kontrolę.
Spółka akcyjna odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania, które ja obciążają. Dodatkowo za zobowiązania spółki solidarnie i subsydiarnie ze spółką odpowiada jej zarząd. Akcjonariusze co do zasady nie odpowiadają za zobowiązania spółki. Mają jednak obowiązek wnieść wkłady na akcje.
Spółka ma obowiązek płacenia podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Ponadto akcjonariusze spółki płacą podatek w wysokości 19% od wypłacanych im dywidend.
W spółce akcyjnej wymagane jest prowadzenie pełnej księgowości, publikowanie rocznych sprawozdań finansowych oraz dokonywanie ich audytu.
Każda z opisanych form prowadzenia działalności gospodarczej ma swoje specyficzne wymogi rejestracyjne, podatkowe i prawne, które należy dokładnie rozważyć przed podjęciem decyzji o rozpoczęciu działalności. Warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem, który pomoże wybrać optymalną formę prowadzenia biznesu i przeprowadzi przez proces rejestracji oraz dalszego zgodnego z prawem funkcjonowania przedsiębiorstwa.
